ทำไมพืชจึงไม่เหมือนกัน

ราว 200 ล้านปีก่อน แผ่นดินโลกยังรวมเป็นแพนเจีย แล้วแยกเป็นลอเรเชียทางเหนือกับกอนด์วานาทางใต้ พืชที่เคยอยู่ร่วมป่าเดียวกันจึงถูกพาไปคนละซีกโลก

นี่คือเหตุที่ต้นบีชใต้ (Nothofagus) มีในอเมริกาใต้ นิวซีแลนด์ แทสเมเนีย และซากดึกดำบรรพ์ในแอนตาร์กติกา ทั้งที่วันนี้ถูกมหาสมุทรกว้างตัดขาด วงศ์โปรตีเอซีเช่นโพรเทียของแอฟริกาใต้กับแบงก์เซียของออสเตรเลียก็เป็นพี่น้องกอนด์วานา

อัลเฟรด เวเกเนอร์สังเกตตั้งแต่ปี 1915 ว่าฟอสซิลพืชและสัตว์ชนิดเดียวกันอยู่คนละฝั่งแอตแลนติก กลไกที่อธิบายได้คือธรณีแปรสัณฐาน ไม่ใช่พืชว่ายน้ำข้ามมหาสมุทรเป็นประจำ

แผนที่การเมืองมีเจ็ดทวีป แต่แผนที่พืชมีอาณาจักรหลักหกใบของกูดและทัคทาจาน: โฮลาร์กติก พาลีโอทรอปิกอล นีโอทรอปิกอล เคป ออสเตรเลีย และแอนตาร์กติก

อาณาจักรเคปอยู่ที่มุมเล็ก ๆ ของแอฟริกาใต้ พื้นที่ประมาณครึ่งหนึ่งของประเทศไทย แต่ถูกยกเป็นอาณาจักรต่างหาก เพราะพืชที่นั่นไม่ใช่ชุดเดียวกับสะวันนาหรือป่าคองโก

เส้นวอลเลซระหว่างบาหลีกับลอมบอกคือกำแพงน้ำลึก อัลเฟรด รัสเซล วอลเลซพบว่าสัตว์และพืชสองฝั่งคนละชุด แม้เกาะจะมองเห็นกันได้ ยูคาลิปตัสแทบไม่ข้ามเส้นนี้ตามธรรมชาติ

ป่าฝนเกิดใกล้เส้นศูนย์สูตรที่ฝนตกสม่ำเสมอ ไทกาเกิดที่หนาว ทะเลทรายเกิดที่แห้ง นี่คือเหตุที่โครงสร้างป่าดูคล้ายกันข้ามทวีป: เรือนยอดสูงที่เปียก ใบเล็กที่แห้ง

แต่ชนิดพันธุ์ข้างในไม่ซ้ำ ป่าฝนแอมะซอนไม่มีไม้ยางนาเป็นโครง ป่าฝนบอร์เนียวไม่มีบราซิลนัต ภูมิอากาศคล้ายจึงให้ ‘อาชีพ’ คล้าย ไม่ได้ให้ ‘ญาติ’ คล้าย

หลักฐานแรงสุดคือเขตเมดิเตอร์เรเนียนห้าแห่งของโลก: ลุ่มเมดิเตอร์เรเนียน แคลิฟอร์เนีย ชิลีตอนกลาง เคป และออสเตรเลียตะวันตกเฉียงใต้ ฝนฤดูหนาวเหมือนกัน แต่พืชคนละวงศ์

ออสเตรเลียแยกจากกอนด์วานาแล้วลอยโดดเดี่ยวนานสิบล้านปี พืชจึงเฉพาะถิ่นราว 80–90 เปอร์เซ็นต์ ยูคาลิปตัสครอบเรือนยอดเกือบทั้งทวีปแบบที่ทวีปอื่นไม่มีให้เทียบ

มาดากัสการ์แยกจากแอฟริกาและอินเดียแล้วกลายเป็นห้องทดลอง บาโอบับบางชนิดมีเฉพาะเกาะ ปาล์มเฉพาะถิ่นหนาแน่นเกินสัดส่วนพื้นที่

ทฤษฎีชีวภูมิศาสตร์เกาะของแมกอาเธอร์และวิลสันอธิบายว่า เกาะเล็กไกลแผ่นดินมีชนิดน้อยกว่า แต่สัดส่วนเฉพาะถิ่นสูง เพราะใครข้ามมาได้ยาก และใครอยู่แล้ววิวัฒนาการคนละทาง

สองล้านปีที่ผ่านมา น้ำแข็งปกคลุมยุโรปเหนือและแคนาดาซ้ำแล้วซ้ำอีก พืชต้องหนีไปทางใต้ แล้วค่อยกลับเมื่อน้ำแข็งละลาย

ในยุโรปเทือกเขาแอลป์ทอดขวางตะวันออก–ตะวันตก กลายเป็นกำแพง สกุลแมกโนเลีย ทิวลิปทรี ฮิกคอรี และแปะก๊วยสูญจากทวีป เหลือในจีนและอเมริกาตะวันออก

เขตร้อนไม่ถูกน้ำแข็งปกคลุมทั้งผืน จึงเป็นคลังชนิดพันธุ์ แอมะซอน คองโก และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จึงหนาแน่นกว่าป่าผลัดใบยุโรปอย่างเทียบไม่ติด

ดินออสเตรเลียแก่และจนฟอสฟอรัส ใบจึงแข็ง รากพึ่งเชื้อรา และหลายชนิดต้องการไฟเพื่องอก ฟินบอสที่เคปอยู่บนดินทรายจนเช่นกัน จึงดูคล้ายควองแกนทั้งที่อยู่คนละทวีป

ดินภูเขาไฟอินโดนีเซียและแอนดีสฟื้นธาตุบ่อย ป่าจึงสูงชอุ่มได้แม้พื้นที่ชัน ดินลูกรังป่าฝนเขตร้อนจนแต่หมุนเวียนธาตุเร็วผ่านซากใบไม้ ไม่ใช่ผ่านความอุดมของหน้าดินลึก

ความสูงแทนที่ละติจูดได้: ขึ้นแอนดีสหรือฮิมลัยไปไม่กี่กิโลเมตร ภูมิอากาศเปลี่ยนจากร้อนชื้นเป็นหนาวเหมือนย้ายทวีปทั้งที่ยังยืนที่เดิม

นิโคไล วาวิลอฟชี้ว่าพืชปลูกไม่ได้เกิดทั่วโลกพร้อมกัน แต่กระจุกในศูนย์กลางไม่กี่แห่ง: เสี้ยวพระจันทร์อันอุดม จีน เมโสอเมริกา แอนดีส เอธิโอเปีย อุษาคเนย์

หลัง ค.ศ. 1492 การแลกเปลี่ยนโคลัมบัสย้ายข้าวโพด มันฝรั่ง โกโก้ ไปโลกเก่า และย้ายข้าวสาลี อ้อย มะม่วง ไปโลกใหม่ ภายในห้าศตวรรษครัวทุกทวีปดูคล้ายกว่าพรรณไม้ป่าจะทำได้ในห้าสิบล้านปี

ดังนั้นคำถามวิจัยนี้ต้องแยกสองชั้น: พืชป่าบอกประวัติศาสตร์โลก พืชปลูกบอกประวัติศาสตร์มนุษย์ ถ้าดูแต่ตลาดสด จะเข้าใจผิดว่าทวีปเหมือนกัน